Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 10, 2018

Mis Ionawr oer a gwlyb

Byddaf yn darllen y colofnau cyngor i arddwyr yn y wasg Seisnig a Chymreig, ac yn chwerthin yn dawel. Amser i wneud cynlluniau, amser i lanhau a chywiro offer, amser i freuddwydio…..

Yma ar arfordir dwyreiniol Asturias nid oes seibiant. Dyw pethau ddim yn tyfu mor gyflym, ond tyfu maen nhw. Pan es i heibio’r margaritas piws y prynhawn yma wnes i geisio dechrau tocio, ond maen nhw llawn blodau! A gyda’r glaw a gawsom ni’r dyddiau diwethaf does fawr o bwynt gweithio ar y coed ffrwythau. Wnawn ni aros a gobeithio daw haul ar fryncyn cyn diwedd y mis. Mae digon i’w tocio.

Fyddwn ni ddim yn dechrau ar y coed sitrig tan fis Msi, ond mae’r coed afalau, gellyg, eirin, a chlesin – rhyw ddau ddwsin i gyd – angen triniaeth, heb sôn am yr olewydd.

Ac wedyn mae gyda ni coed cyll yn ffinio’r cae, a choed llawrwydd di-ri. Ac wedyn mae’r deri bytholwyrdd, ond dŷn ni ddim yn cael cyffwrdd â rheina. Rhaid cael trwydded, a rhywun trwyddedig i ddod i docio. Maen nhw’n cael statws arbennig achos eu bod yn weddillion coedwigoedd Mediteranaidd oedd unwaith yn tyfu yma. Ond yn yr ardal hon, maen nhw bron â dod yn bla.

Un peth oedd rhaid ei wneud yn syth wedi troi’r Calan oedd clirio’r ffos rhwng y cae a’r heol. Mae arwynebedd yr heol wedi ei niweidio gan y loriau trymion oedd yn mynd a dod pan oedd tŷ mawr newydd yn cael ei adeiladu, a’r dŵr a’r dail yn helpu chwyn i dyfu ynddi. Gwaith 3 prynhawn, a’r chwyn a’r dail i gyd wedi mynd i’r domen gompost, felly ar ein hennill y ddwy ffordd.

Ond nid lladd a thorri yw popeth. Mae garlleg a ffa llydan yn edrych yn dda yn barod, a bydd y tato cyntaf yn mynd i fewn yn fuan. Amser i hoe fach nawr!

Advertisements
Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Rhagfyr 17, 2017

y Corpws

Cofnod yn bennaf i bob un sydd wedi gadael sylw dros y blynyddoedd.

Bydd testun y blog yn cael ei gynnwys yn y Corpws Cenedlaethol Cymraeg Cyfoes. Mae’r Corpws yn ‘gasgliad o ddata iaith lafar, ysgrifenedig ac electronig, sy’n rhoi ‘cliplun’ o’r iaith fel mae’n cael ei defnyddio mewn sefyllfaoedd ‘go iawn’.

Bydd popeth yn cael ei anonymeiddio achos diben y peth yw creu adnodd geiriau nid gweld pwy sy’n dweud beth.

Diolch am bob sylw, a chroeso i’r rhai sydd heb eu llunio eto!

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Rhagfyr 7, 2017

O´r Ardd: Gaeafu

Paratoi ar gyfer y gaeaf oedd gwaith mawr yr wythnos hon. Wedi dweud hynny, y darn mwyaf annisgwyl oedd casglu’r tomatos diwethaf! Dydyn nhw ddim yn goch, ond i gyd yn felyn-oren a byddant yn aeddfedu yn y gegin, efallai gyda chymorth banana.

Gaeafgysgu mae’r planhigion parhaol. Mae’r merllys (asparagws) wedi marw ers sbel o ran tyfiant glas, ond o dan y pridd mae’r gwreiddiau’n aros dyddiau mwynach y gwanwyn. Mae’r rhesi, 6 ohonynt, wedi cael eu chwynnu, gorchudd o gompost cartref, ac yna gwair i’w cadw’n gynnes.

Mae’r mefus wedi ei chael yn well fyth. Prynwyd beilen o wellt iddyn nhw am €1.50, felly straw berries go iawn ydyn nhw nawr.

Codwyd dalias y cae a bydd rhaid eu cadw yn y sied tan y gwanwyn; mae’r tato dan do ers amser a’r ffa yn dal i hongian achos diffyg amser i’w hagor eto. Ac….anadlu.

Barod am y gwaetha felly. Ond gobeithio bydd y gaeaf hwn yr un mor fwyn â llynedd

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Tachwedd 27, 2017

O’r Ardd, ar ôl Wythnosau

Wedi bod bant am resymau teuluol, daethom yn ôl ychydig ddyddiau’n ôl. Mae’r tyfiant wedi arafu, ond er gwaetha’r diwrnodau byrrach mae wedi bod yn hydref hirfelyn eithaf tesog.

Byddai’n dda gen i gael gwybod gan rywun sy’n deall hinsawdd, ond o beth welaf i mae’r tymhorau’n mynd yn hwyrach yn y flwyddyn. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae’r gwanwyn wedi bod yn oer ac yn wlyb tan o leiaf mis Mai ac weithiau mis Mehefin. ond mae’r hydref fel petai’n para tan y Nadolig.

Ddoe pigais i bron i 2kg o domatos o’r lluarth. Ie, yn yr awyr agored. Roedd y planhigion bron i gyd wedi marw, ond y ffrwyth yn dal yn sgleinio wrth imi neshau. Mountain Magic oedden nhw rhan fwyaf, math o domato sy’n sefyll yn gryf yn erbyn y llwydni. Maen nhw’n fach, felly rwy’n cymryd bod rhywbeth o’r ‘cherry’ ynddyn nhw.

Heddiw, bûm yn hel deilbridd o’r sachau mawr a’i gario at yr halogan (seleri) a’r lwpins, fel gorchudd rhag yr oerfel pan ddaw. Yfory bydd y dalias yn gofyn yr un driniaeth.

Mae moron a bresych a chennin i gael yn y lluarth, fel byddai rhywun yn disgwyl yr adeg yma o’r flwyddyn, ond hefyd corbwmpenni, a hyd yn oed ambell i fefusen. Mara des Bois yw’r rhain, ac mae eu blas yn fy atgoffa o flas syfis, y mefus gwyllt.

Mae’r storfeydd hefyd yn llenwi. Heddiw wnes i gasglu’r cnau Ffrengig, rhyw 20kg ohonyn nhw, oddi ar y corredor (balconi). Maen nhw nawr wedi eu didoli’n rhai tew i wneud olew, a bwyta mewn salad, a rhai llai ar gyfer teisennau. Ac yn cael mynd i gysgu yn y llofft sbâr tra’n bod ni yn symud i’r dasg nesaf.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Hydref 6, 2017

Gwymon: yr Aur Coch

Os wyt ti’n mynd i lawr i’r traeth heddiw i ymdrochi, bydd y lle yn llawn o wymon coch yn pydru’n hamddenol, a’r clêr bach yn hofran o gwmpas. Mae’n dymor casglu gwymon.

20170920_154657

Traddodiad oes yw casglu ocle y gelidium, ar gyfer trin tir âr a pherllannau, ac ers dipyn mae marchnad llewyrchus wrth ei werthu i wneuthurwyr agar, gel sy’n cael ei ddefnyddio mewn cant a mil o bethau ond yn arbennig mewn colur a sebon hylif.

Byddai’r tractorau’n dechrau ar y gwaith ym mis Medi. Dyna pryd mae’r gwymon fel y gwair yn dechrau marw ac yn dod i fewn gyda’r llanw. Hefyd, ac yn bwysig, mae’r rhan fwyaf o’r twristiaid wedi mynd adre i Madrid a chanolbarth Sbaen.

P1200241 - Version 2

Ar ôl llusgo’r ocle o’r dŵr, bydd loriau yn mynd ag ef i’w daenu ar wyneb cae i’w sychu, cyn ei werthu mlaen i ffatrioedd lleol neu yn Moroco.

ocle cae Barro

Eleni am y tro cyntaf roedd cychod pysgota yn gallu cael trwydded i gymryd ocle cyn ei fod yn cyrraedd y lan. Bu lot o gonan wrth fois y tractorau, ond yn y diwedd cafodd pawb gymaint ag oedden nhw eisie. Mae’r tymor pysgota ocle ar ben, y deifwyr sy’n tynnu’r gwymon wedi mynd i wneud rhywbeth arall, ond chi’n cael casglu fe o’r traeth drwy’r gaeaf…os bydd trwydded gyda chi.

Gan ein bod ni yn Sbaen lle mae biwrocratiaeth yn rheoli bywyd, roedd cwotas i’r cychod, a swyddogion yn cyrraedd i fesur y llwyth. Y nod yw peidio distrwyo’r coedwigoedd o wymon ar hyd yr arfordir. Ond mse rhai hefyd yn poeni bod tynnu’r ocle, fel y gwna’r deifwyr, yn gwneud hynny beth bynnag, ac ni ddylid cymryd ond yr hyn sydd yn symud yn rhydd yn y môr.

Ac roedd un peth hyfryd iawn eleni: cododd pris y gwymon hyd at €2.50 y kilo, 50% yn uwch na’r arfer. Mae’n edrych fel petai’r farchnad yn tyfu. Bu 28 o gychod allan, a rhwng 2/300 o bobl i gyd yn gweithio ar y cynhaeaf. Ond mae eisie bod yn ofalus: dim ond ar ôl sychu’r cnwd bydd pobl yn gwybod faint sydd gyda nhw! Dyw’r ffatrioedd ddim yn talu am ddŵr yr heli.

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Gorffennaf 26, 2017

Siarad Cyhoeddus

Heb ysgrifennu cofnod ers misoedd. ac oes, mae rhesymau am y diffyg. Mae pethau yn newid yn fy mywyd, ac yn cymryd llawer mwy o amser nac a ddisgwyliwn, a llawer mwy o waith.

Beth bynnag, syrpreis o’r mwyaf oedd derbyn gwahoddiad i siarad mewn tertulia , math o drafodaeth grŵp sy’n eitha cyffredin yma yn Asturias ac yn Sbaen yn gyffredinol. Merched yw’r grŵp hwn i gyd, merched o’r ardal, ond ar wahân i hynny dim byd yn eu cysylltu nhw. Maen nhw’n cwrdd bob pythefnos yng ngwesty cranda’r dref ac yn gwahodd rhwyun o’r tu fâs i arwain.

Roeddwn i wedi cytuno cyn imi sylweddoli bron. A wedyn daeth yr amheuon. Doeddwn i ddim wedi siarad yn gyhoeddus ers dyddiau ysgol, gas gyda fi gyfarfodydd gwaith pan oedd rhaid mynychu’r rheiny. Ond roedd y gwahoddiad wedi ei dderbyn, a’m pen yn gwybod yn iawn ei fod yn syniad diddorol, siarad am newyddiaduraeth a sut mae wedi, ac yn, newid. Rwy’n gwybod digon am hynny. (Ond beth os byddaf yn sefyll yno ac yn ffaelu cofio dim??) Clywed gan bobl o gefndir gwahanol. (Ond beth os na fydd neb yn gofyn cwestiwn??) (Neu beth os bydd rhywun yn gofyn rhywbeth a finne ddim yn gallu ateb?)

Gyfeillion, aeth popeth yn iawn.  Ni lwyddais i ddweud popeth yr oeddwn wedi paratoi, oherwydd y cwestiynau a’r drafodaeth fywiog o amgylch y ford. Roedd un o’r grŵp wedi bod yn gyflwynydd radio ers cyn imi gael fy ngeni, ac yn siarad yn ddiddorol iawn am ei phrofiad. Roedd eraill yn gofyn am yr erchylltra sy’n cael ei ddangos ar y newyddion teledu (llawer mwy yn Sbaen nac yng Nghymru: cyrff, gwaed….) a buom yn trafod sut i fynegi erchylltra trais a rhyfel heb ddangos lluniau fel yna.

Ac wrth gwrs roedd pawb eisiau gwybod mwy am Brexit. Ychydig iawn oeddwn i’n gallu egluro ond aethom ni o amgylch y cwrs yn ddigon ofalus.

A dyma ni, ar ddiwedd y drafodaeth – ac yn barod am un arall.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Mai 7, 2017

Cynaeafu’r Gwymon

Mae’r môr yn bwysig iawn i fywyd y rhan hon o Asturias. Mor bwysig fel bod dwy ffordd o gyfeirio ato: el mar yw’r Sbaeneg safonol, ond mae’r cymdogion sy’n ennill eu bywioliaeth o’r dyfroedd yn sôn am la mar. Mae llai o longau pysgota nag a fu, yn nhrefi bach Lastres, Ribadesella, Llanes a Bustio. Ond maen nhw yno o hyd, a thai bwyta yn ymfalchio yn eu pysgod a bwyd môr ‘de la rula’ , hynny yw, wedi ei brynu o’r ocsiwn ar y cei.

Y môr hefyd sy’n mynd a dod â phobl. Am flynyddoedd bu’r porthladdoedd yn ganolfannau allfudo, pan aeth tlodion o bob ran o Sbaen dros y dŵr i chwilio am fywyd gwell yn yr Amerig. A heddiw mae’n denu ymwelwyr o bob ran o Sbaen, sy’n dianc rhag gwres gormesol haf y meseta, y tirfwrdd uchel eang.

Yn ddiweddar mae gwymon wedi dod yn ariannol bwysig. Hen draddodiad yw ei gasglu – yn farw – o’r traethau a’i sychu cyn ei ddefnyddio i wella tir tyfu llysiau.

20170304_155031

Erbyn hyn mae rhai traethau â thractorau wedi eu parcio yno am fisoedd i bentyrru’r ocle brown. Gelidium sesquipedale yw’r enw Lladin, math o wymon coch sy’n tyfu mewn clystyrau mawr yn agos i’r tir. Yn ôl beth rwyf i wedi darllen, ynysoedd Prydain yw ei derfyn gogleddol; beth bynnag, mae mwy a mwy o alw amdano. Y math hwn o wymon sy’n cael ei droi’n agar (Cymraeg?),  jeli a ddefnyddiwyd am flynyddoedd mewn labordai meicrobywydeg. Heddiw mae’n ddewis cyntaf i lysieuwyr yn lle jelatîn o esgyrn, ac mae galw amdano hefyd o’r diwydiannau prosesu bwyd, gwneud colur, bragu, a gwneud papur.

Mae llywodraeth Asturias newydd benderfynu y caiff llongau dreillio ar gyfer yr ocle, penderfyniad sydd wedi cythruddo’r rhai sy’n ei gasglu o’r traethau yn ardal Llanes, 65km o arfordir i gyd. Nid yn unig maen nhw’n gweld eu bywoliaeth yn diflannu, ond hefyd yn poeni y bydd trellongau’n difrodi’r clystyrau byw ac yn rhoi diwedd ar yr ocle am byth. Y llynedd roedd y cynhaeaf hwn yn hanner miliwn o dunnelli, gwerth €1miliwn.

Ychydig bach i’r gorllwin yn Lastres, mae cynhaeaf cyntaf math arall o wymon newydd gyrraedd y lan. Mae’r kombu melys, Saccharina Latissima, yn cael ei dyfu ar raffau wedi eu clymu at fwi – bydd dros 1000 ohonynt yn y pendraw. Gwymon sy’n cael ei fwyta’n uniongyrchol yw hwn, yn enwedig yng ngwledydd y Dwyrain Pell. Math o kelp (Cymraeg?) yw e, a gogledd Sbaen yw ei derfyn deheuol yn Môr Iwerydd. Mae’n tyfu hyd at 5m o hyd ac yn lliw sinsir.

Mae tipyn mwy na bara lawr a chompost i gael o wymon.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ebrill 30, 2017

Troedio’r Grawnwin

Troedio’r ffrwyth, mewn pwll neu faddon, oedd y dull gwreiddiol o wasgu sudd y grawnwin ar gyfer gwneud gwin. Mae e dal i’w weld mewn sawl man o’r byd, fel atyniad i ymwelwyr gan fwyaf – ac yn aml mae cyfle i gymryd rhan. Yn ardal gwinoedd Rioja, ac yn enwedig ar y ffin rhwng talaith La Rioja a thalaith Basgaidd Alava, mae’n bosib gweld enghreifftiau o’r pyllau a ddefnyddid dros ganrifoedd, gan ddechrau 1,000 o flynyddoedd yn ôl.

P1200131

Rhwng mynyddoedd y Sierra Cantabria a chwrs Afon Ebro, mae dwsenni o winllannau, a rhyngddyn nhw mae cefnau o graig tywodfaen yn codi yn llethrau isel 2-3m. Fan hyn roedd cyndeidiau gwinyddiaeth wedi gwneud lagares rupestres,  gwasgfeydd o graig. Bu’n rhaid torri pyllau bas a dwfn, a chamlesi neu bibau agored yn arwain o’r un i’r llall. Weithiau mae modd i’r sudd ymdroelli lawr i waelod y graig, ac efallai i wasg bren er mwyn gorffen y gwaith, dro arall ei gasglu o’r pwll mewn crochenni a wnaed.

P1200134

Daw’r crybwylliad cyntaf ym 1024, mewn rhestr o eiddo mynachdy. Nid fi sydd wedi gwneud yr ymchwil, ond i’r sawl sy’n darllen Sbaeneg bydd y gwaith fan hyn yn ddiddorol iawn, a byddaf yn ei ddyfynnu eto cyn diwedd y cofnod! Mae’n awgrymu, e.e., bod a wnelo lleoliad y lagares rupestres â dymuniad y gwinllanwyr i osgoi talu degwm y sudd i sefydliadau fel mynachdy La Guardia.

Dim ond gyda throad y 18fed ganrif y daeth gwinyddiaeth yn ddiwydiant yn nyffryn yr Ebro, a’r gwasgu yn symud dan do ac o dan reolaeth. Dro nesaf yr af i yno, bydd rhaid imi holi a oes sicrwydd pryd y rhoed y gorau i ddefnyddio’r pyllau yn y graig.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ebrill 27, 2017

Pentref Llosg La Hoya

Ychydig km o gromlech la Chabola de la Hechicera (cofnod cynt) mae olion pentref La Hoya, pentref a losgwyd yn ulw gan ymosodwyr dros 2000 o flynyddoedd yn ôl. Yn ôl y geiriadur, mae dau posibilrwydd i’r enw: naill ai Pant, sydd mor gyffredin yn Gymraeg, neu dir gwastad gyda mynyddoedd naill ochr (pant enfawr, mewn gwirionedd). Yr ail sydd fan hyn ar lan ogleddol Afon Ebro. A’r pwynt yw hyn: fel bydd yn amlwg i’r sawl sydd wedi ymlwybro i ben bryniau lu i weld cestyll cynhanes, ar y tir gwastad mae e, er bod bryn serth o fewn tafliad carreg.

 

Wrth basio tref enwog La Guardia (a sefydlwyd yn ddiweddarach, ac ar ben y bryn), fe welir ar ochr arall yr heol arwydd bach gyda cholofn Rhufeinig wedi’i thorri. Troi fan hyn, ac yn fuan mae arwyddion La Hoya yn ymddangos. Wedyn fe welir maes parcio bach, ac amgueddfa llai fyth sy’n cynnwys rhai o’r creiriau ac arddangosfa o wahanol oesoedd y pentref.

Bron i 4000 o flynyddoedd yn ôl yr ymsefydlodd y bobl gyntaf Geltiberaidd yma i gadw da byw ac i ffermio. Darn o wal allannol yw’r cwbl sydd yn weddill o’r cyfnod cynnar, ond pan aethpwyd ati i gloddio’r mur hwnnw cafwyd cyrn ceirw wedi eu claddu yno o fwriad. Y tŷb yw taw rhywbeth i wneud â chredoau’r bobl ydyn nhw, ac efallai bod yna gysylltiad â’r duw Celtaidd Cernunnos.

Tyfodd y pentref dros y 2000 o flynyddoedd nesaf i fod yn dref o faint sylweddol erbyn rhan olaf Oes yr Haearn, gyda strydoedd eang rhwng tai o gerrig. Adeiladau, dylwn i ddweud, achos o’u maint a’u llun, roedd rhai ohonynt yn siopau ac o leiaf un yn fan gyfarfod neu’n deml. Roedd hefyd mannau agored, efallai i’r da byw, efallai i’r farchnad. Achos y gred yw bod La Hoya wedi ei ddinistrio gan dân ddiwrnod marchnad, gan bobl ddaeth o rywle arall – ond wnaeth ddim gymryd drosodd y safle.

Pan ddechreuwyd ar y gwaith o gloddio modern, h.y. ar ôl amser yr unben Franco, cafwyd hyd i nifer o sgerbydau yn y strydoedd, ond hefyd casgliadau o bethau fel addurniadau personol, a grawn, a nifer o ddarnau carreg wedi eu torri i wneud pwysau graddedig ar gyfer rhyw fath o fantol.

Roeddwn i wastad wedi meddwl am yr ardal hon yn nhermau gwin, ond mae’r gorffennol yn holl-bresennol, ac yn werth chwilio amdano.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ebrill 20, 2017

Cromlechi Dyffryn Ebro

A wyddost ti fod cromlechi yn Sbaen? Dwsenni ohonyn nhw i gyd, o’r de i’r gogledd. Rwy’n dal i chwilio am restr cynhwysfawr. Mae sawl un yn Asturias, y rhan fwyaf tua’r gorllewin, gydag un nodedig yn nhref Cangas de Onis ar odre’r Picos de Europa, ond pan fuom ni am sbel fach yn ardal ogleddol y Rioja – a thros y ffin yn nhalaith Alava – fe’n synnwyd ganddyn nhw. Mae bron bob un ar fryncyn neu grib isel o graig dywodfaen.

20170412_123354

Dolmen (ll. dolmenes) yw’r enw a ddefnyddir yn Sbaeneg, a dyma un o’r enwocaf: Dolmen la Chabola de la Hechicera, Sorginaren Txabola Trikuharria, neu yn Gymraeg Caban y Ddewines. Dyw e ddim yn bell o bentref El Villar, yn agos i’r heol rhwng Haro a Logroño.

Defnyddiwyd dros gyfnod o 2000 o flynyddoedd, hyd at Oes yr Efydd, ac yno fe gladdwyd olion 29 o bobl. Ond roedd hefyd, yn ôl yr arbenigwyr, yn garreg derfyn neu’n arwydd o feddiant i’r tylwyth oedd yn byw yma. Mae’r enw wrth gwrs yn llawr ddiweddarach, ac yn cyfeirio at hen chwedl am wraig oedd yn byw yno rywbryd yn y Canol Oesoedd. Ar godiad gwawr, ar ddygwyl Ioan Sant, byddai hi’n cyhoeddi darogan ar gyfer y flwyddyn i ddod. 24ain o Fehefin yw’r dyddiad, Canol Haf, felly pwy a ŵyr a oedd hi’n glynu at Gristnogaeth neu at yr hen ddefodau.

I ddod: pentref coll La Hoya

 

Older Posts »

Categorïau