Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Mawrth 27, 2015

O’r Ardd: Blodau Cynnar

Maen nhw’n dweud taw heddiw fydd diwrnod olaf yr oerfel a’r glaw – am sbel, yn achos y glaw, ond am fisoedd yn achos yr oerfel. Rwy’n edrych ymlaen at gadw’r welis yn lle eu gwisgo nhw bob dydd. Ac o’r diwedd mae’r coed ffrwythau’n mentro agor ambell i flodyn cynnar.

IMG_0424

Y coed eirin sy’n gyntaf, fel bob blwyddyn. Ryw pythefnos ar ei hôl hi eleni. Cojones del Fraile yw enw’r math hwn o eirin ar lafar: Cerrig y Mynach. Maen nhw’n fawr ac yn goch ac yn grwn.

IMG_0428

A dyma’r eirinen wyllt yn y gwrych. Mae ffrwyth hon yn fach ac yn felyn, yn rhy sur i’w bwyta’n amrwd ond yn gwneud cyffaith da.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Mawrth 19, 2015

Tymor Egino

Mae’r tywydd wedi ein cadw ni rhag y lluarth, a phethau eraill wedi’m cadw i rhag y blog. Ond mae pethau’n dechrau symud. Neu godi yn hytrach, o’u compost.

P1180333

Rhai o’r cannoedd o flychau sydd gyda ni o gwmpas y tŷ – sawl math o domato, corbwmpenni, a chennin.

P1180334

Tomatos eto fyth, a wynwns ‘melys’ ar gyfer salad. Dulce de Fuentes yw’r enw, a dyma’r tro cyntaf inni ei dyfu. Byddwn ni drwy’r amser yn arbrofi gyda tomatos, oherwydd problem y llosgi, neu’r blight.

Gyda dyfodiad swyddogol y gwanwyn ddydd Sadwrn, edrych ymlaen yn fawr at arddio yn yr ardd, yn lle yn yr ystafell sbâr.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Mawrth 9, 2015

O’r Gegin: Torth Surdoes

Wedi cael blas ar fara surdoes yn nhŷ cyfaill, penderfynais i fynd ati i bobi. Roedd y broses yn ddigon hawdd, ond rhaid meddwl amdano fe mewn da bryd, oherwydd:

yn gyntaf, mae angen toes cychwyn. Mae hyn yn cymryd 5-7 diwrnod. Jar Kilner wnes i ddefnyddio, maint 1.5l, roedd hynny’n rhoi digon o le i’r awyr uwchben y cymysgedd wrth fynd ymlaen. Dechrau gyda 75g o flawd cyfan a 75 ml o ddŵr tymheredd gwaed (mae can yn iawn ar gyfer y dorth, ond rhaid wrth flawd cyfan i ddechrau). Cymysgu’n dda, a chau’r jar tan fory. Cadw fe yn y gegin neu mewn man twym. Gwneud yr un peth am 5 diwrnod nes bod y cymysgedd yn dechrau byrlymu’n dawel. Mae’r burum naturiol yn fyw!

surdoes cychwyn

surdoes cychwyn

Yn y llun, beth oedd ar ôl wedi’r cam nesaf. Byddaf i nawr yn ychwanegu at hwn eto nes bod digon gyda fi i bobi torth arall.

yn ail, cymryd 150g o’r toes cychwyn mewn powlen fawr, ac ychwanegu 250g o flawd pobi – sdim ots pa liw – a 275ml o ddŵr tymheredd gwaed neu ychydig yn is.  Cymysgu’n dda, cau’r bowlen â ffilm a’i gadael dros nos. Erbyn y bore bydd y cwbwl yn fyw, yn drwch o eples.

yn drydydd, ychwanegu at y sbwng 300g o flawd pobi, 10g o halen môr a 15ml o olew olewydd. Cymysgu â llwy, ac yna troi’r cwbl ar faen neu arwynebedd arall sy’n llyfn ac yn lân iawn, gydag ychydig o flawd wedi taenu arni.. Dodi’r cloc o dy flaen, a thylino am 10 munud. Amser hir ond therapi bendigedig os oes rhywun wedi dy bechu di. Dodi’r toes, fydd yn dal yn glynu at dy fysedd, mewn powlen lân sydd wedi ei thrin â llwyaid fach o olew. Troi’r toes yn yr olew.

sbwng surdoes

surdoes

Mae surdoes yn codi’n araf, a sdim ots os bydd e yn y bowlen am ddiwrnod cyfan os nag oes amser gyda ti ar gyfer y cam nesaf. Bydd e wedi dyblu ei faint, ond nawr

yn bedwerydd, rhaid ei ddymchwel, yn llythrennol cnocio’r awyr mâs o’r toes. Os yw e fwy neu lai ar ffurf sgwâr, troi’r corneli i fewn, a throi e drosodd, fel bod gyda ti siap crwn. Gadael hwn i brofi (codi) am dair awr nes bydd wedi dyblu ei faint eto. Y tro yma, mae angen powlen llai dwfn, a rhoi lliain ynddi, a thipyn o flawd ar y lliain, a’r toes gyda’r corneli i’w gweld ar y top.. Rhoi’r cwbl y tu fewn i fag plastig glân.

Yn bumed, y pobi! Cael y ffwrn i 250C, a rhoi tun neu badell o ddŵr berw yn y gwaelod. 5 munud i fynd, dodi clawr pobi i fewm i dwymo. Tynnu hwnnw, a thaenu peth flawd arno. Wedyn i fewn a’r toes, wyneb i waered fel bod y top yn deidi. Torri ar draws cwpwl o weithiau. 15m ar 250C, wedyn lawr i 200C am hanner awr arall.

 

torth surdoes

0 torth surdoes

Mae’n cadw am ddyddiau – neu felly maen nhw’n dweud. Tueddu i ddiflannu mae e fan hyn.

Dyma fi felly yn dechrau ar edefyn newydd o goginio. Ond y diwrnod o’r blaen roeddwn yn siarad â’r chwegr am y ffordd yr oedd ei mam hi’n pobi ar fferm yn Sir y Fflint yn 20au a 30au’r ganrif ddiwethaf.

Pobi unwaith yr wythnos, digon cyffredin. Ond roedd y blawd wedi dod o’r fferm. Nhw oedd yn tyfu’r gwenith, ac yn ei gario i’r felin yng Ngwernaffield gyda cheffyl a throl. Roedd y toes yn cael ei weithio mewn padell enfawr o grochenwaith, ac roedd honno wedi ei gwneud ym Mwcle, mewn crochendy lleol. Roedd disgwyl i’r merched helpu gyda’r tylino, ond y fam fyddai’n dosbarthu’r toes mewn tuniau pobi ac yn cario’r rheiny i’r popty/ffwrn mewn adeilad bach fu unwaith yn fwthyn. Ffwrn frics oedd e, a choed tân oedd yn ei gynhesu. Wedi diflannu erbyn heddiw, ond iddorol iawn cael gwybod amdano.

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Chwefror 25, 2015

Coed Hen a Newydd

A fydd 2015 yn flwyddyn dda i’r cnau cyll? Mae’r cynffonau ŵyn bach yn niferus iawn.

P1180320

Cefn Bolahaul, y cae newydd, yw hwn. Coed cyll heb eu trin ers oesoedd, gydag ewcaliptus y tu ôl iddyn nhw ar y graig, a choeden cnau Ffrengig yn dal yn noeth wrth eu hochor. Felly beth sydd rhaid imi ddysgu nawr yw hyn: oes rhaid tocio coed cyll er mwyn cael cnau? Neu dim ond er mwyn cael ffyn a physt mae gwneud hynny?

A dyma arbrawf:

P1180308

Dwy binwydden, o fath arbennig, pinus pinea, y math sy’n cynhyrchu cnau pîn bwytadwy. Maen nhw’n dal i fod yn eu potau oherwydd nad yw’r man plannu’n barod iddyn nhw. Lle agored sydd angen, yn llygad yr haul, a dim ots am sychder nag oerfel. Yn ôl y sôn bydd rhain yn tyfu i fod yn 12m o daldra ac 8m o led – ond y cwestiwn mawr yw, a fyddwn ni’n casglu cnau pîn o fewn y pum mlynedd nesaf?

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Chwefror 12, 2015

O’r Berllan: Diogelu

Mae nifer y coed ffrwythau’n cynyddu drwy’r amser, yn enwedig nawr bod mwy o dir gyda ni. Nid bob un sy’n llwyddo: mae cyfeilles wedi addo bricyllen newydd imi ar ôl  i ddwy farw. Mae’n dod wrth ei chwaer yng nghyfraith yn Caceres, yn bell i’r de ac yng nghanol y meseta – cawn weld sut wneith hi. O dipyn i beth rydym yn dysgu gofalu am y coed, tocio, bwydo a dwrhau pan fydd angen.

P1180272

Ar ôl sioc yr eira, mae’r goeden lemwn hon, a’r coed sitrig i gyd, wedi cael bwceded o ddŵr yn sefyll oddi tanyn nhw rhag y rhew. Mae’r tywydd wedi gwella, ond dim ond ganol y Mis Bach yw hi. Eto, rhaid edrych tua’r gwanwyn.

P1180270

 

Bydd y nectarîn a’i theulu (eirin gwlanog) wastad yn dioddef gan ryw greadur neu ffwng sy’n gadael y dail yn goch ac yn grychau i gyd. Bydd y ffrwyth yn fach ac yn galed – anfwytadwy. Eleni, ar ôl tocio, cliriais i rownd y goeden, dodi haenen dda o gompost o’r ardd, ac wedyn llond bwced o ludw. Wedi cael ar ddeall y bydd hyn yn helpu i’w gwarchod.

A dyma’r coed eirin Claudia. Gwael iawn y llynedd, llond dwrn o ffrwyth rhyngddyn nhw. Tocio cryf eleni, ac yna clirio a gorchuddio’r cylch pridd â chompost.

P1180282

Y math o waith fydd, gobeithio yn dwyn ffrwyth! Ac mae llawer mwy o goed eisiau’r un driniaeth.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Chwefror 6, 2015

Gaeaf Go Iawn

Rwy’n siŵr bod nifer o’r garddwyr sy’n ymweld â’r blog hwn wedi syrffedu arna’i’n disgrifio’r gaeafau mwyn (ond gwlyb) yr ydym yn eu mwynhau ar arfordir Asturias. Wel nid eleni.

Ddydd Sadwrn diwethaf, ar ôl y gwynt daeth tyrfe a llucheidi (mellt a tharanau) ac am 9 o’r gloch y bore fe gyrhaeddodd y ddau uwch ein pennau ar yr union eiliad. Daeth y fellten i lawr a ffrwydro ffonau, cyfarpar teledu a band eang, a hyd yn oed y blwch bach sy’n rheoli’n paneli haul ni. Roedd y cymdogion wedi colli trydan hefyd, a gwynt llosg yn yr awyr. Drwy drugaredd nid aeth dim byd arall ar dân.

Yn y pentref i gyd, cawsom wybod pan ddaeth peiriannydd y ffôn ddoe, roedd trigolion 40 0 dai wedi cwyno am golli lein. Fwy neu lai pawb sy’n byw yma llawn amser! A thu fâs hefyd, roedd y fellten felltith wedi llosgi blychau cyfuniad ar bolion: y cloriau plastig yn ddarnau yn y caeau a’r gwifrau i gyd yn ddu.

Rywsut neu’i gilydd roedd gwasanaeth band eang y bar yn dal i weithio, felly yno oedd rhaid mynd i gysylltu â’r byd neu’r rhannau hynny o’r byd fyddai’n gallu trwsio pethau. Sa’i wedi yfed cymaint o goffi ers blynyddoedd. Drwyddi gyd roedd yn bwrw glaw bron yn ddibaid, a heddiw eira.

IMG_0421

Dim llawer, ond eira! Y tro cyntaf imi weld eira yn yr ardd. Mae’n wahanol yn y mynyddoedd wrth gwrs. Hanner can cilometr i’r de, mae’n amhosib croesi’r mynyddoedd hyd yn oed ar y priffyrdd, a’r trenau rhwng Asturias a Madrid ar stop ers tridiau. Dim byd amdani ond rhoi mwy o goed ar y tân a pharatoi paned o de.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 29, 2015

Storm ar Gyrraedd

Paratoi oedd hi heddiw. Mae pobl y tywydd yn darogan glaw mawr (eira yn y mynyddoedd) a gwyntoedd cryfion iawn dros y tridiau nesaf. Torri coed tân felly, a chlirio popeth o’r teras a’r ardd fyddai’n debyg o gael eu chwythu bant. A gweithio digon o fwyd i gadw ni i fynd os bydd y pwer yn mynd.

Lan yn y Picos de Europa, mewn pentrefi fel Sotres, mae pethau llawer yn anoddach. Hyd yn oed os oes gyda chi – neu’r cymdogion – injan i gynhyrchu trydan pan fydd y cyflenwad yn methu, mae cael eich cloi mewn am gyfnod, am fod eirlithriadau wedi cau’r heol mewn sawl man, yn dipyn o beth. Bydd unrhyw un sydd wedi mentro i Asturias i gerdded Llwybr y Cares, neu fy holl lwybr i, yr un sy’n mynd i Bulnes, wedi gweld dechreuad heol Sotres, yn codi tu ôl i’r orsaf yn Poncebos. A phan fydd yr eira wedi cilio mae’n lle perffaith arall, gyda llawer o lwybrau llai adnabyddus (ac felly’n llai prysur) na’r Cares ganol haf.

Ond i lan môr yr es i heddiw am dro bach, i weld y tonnau’n towlu’u hunain unwaith eto yn erbyn y garreg galch.

P1180248

Mor gryf yr oedd y gwynt! Roeddwn yn gorfod cwato tu ôl i graig i dynnu lluniau. Ac yfory medden nhw bydd hi’n ddwbl y cyflymdra. Ac yn bwrw drwy’r dydd. Efallai na fydd lluniau o’r un man yfory.

Yn ôl adroddiad yn y wasg yr wythnos hon mae 13000 o dai yn Asturias yn debyg o gael eu heffeithio gan y codiad yn lefel y môr erbyn 2040. Mae’n clogwyni ni’n ddigon uchel, ond mae’n siŵr o daro trefi glan môr fel Ribadesella, neu borthladdoedd mawr Gijón ac Avilés.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 22, 2015

O’r Ardd: Ffrwythau’r Gaeaf

Ffrwythau wedi’u cadw oedd ffrwythau gaeafau fy mhlentyndod – wedi eu rhesu’n dwt ar silffoedd y sied, wedi eu rhewi, neu’u sychu, neu eu trawsnewid yn gyffaith neu’n surop. (Oes gair gwell na surop? achos yn bendant dydyn nhw ddim yn sur.)

Ond nawr ein bod ni yma yn nwyrain Asturias, mae gyda ni ffrwythau rownd y rîl. Yr wyf i wrthi ar hyn o bryd yn prosesu’r kaki

IMG_0398

 

Byddwn yn bwyta rhai yn ffres: aros nes eu bod nhw mor feddal rwyt ti’n dechrau meddwl eu bod nhw’n pydru, a thipyn yn gochach na’r rhai yn y llun, torri’r pen gyda chyllell a bwyta’r tu fewn â llwy. Mae’r croen wedi cael marciau tywyll, ond tu fewn maen nhw’n berffaith.

Eleni mae cymaint i gael, rwyf yn gwneud saws (ar gyfer partneru hufen iâ dros yr haf) a stwnsh i’w defnyddio mewn pwdinau gyda hufen neu gaws ffres.

IMG_0400 - Version 2

 

Mae’r lemwns yn barod bob dydd o’r flwyddyn. Nid felly yr orennau eleni: fel arfer byddwn yn eu casglu nhw at sudd yn ystod mis Ionawr ond dal yn las y maen nhw.  Mae wedi bod yn gyfnod oer a gwlyb dros y mis diwethaf, ac mae’r ffrwythau’n cwato dan dail y coed. Pigo mâs rhwng cawodydd byddaf i gymryd lemwn pan fydd ei angen – at  stecen eog heno neu er mwyn glanhau’r stafell ymolchi. Mae sudd lemwn yn cael gwared yr olion calch o gwmpas y tapiau mewn dim o amser.

Y broblem i ni fel garddwyr yw na allwn ni wneud fawr ddim yn y lluarth am ei bod hi mor wlyb. Ond gyda lwc fe wellith pethau’r wythnos nesaf.

Nodyn i’r sawl sy’n chwilio am fwy ar y daith i Batagonia: ar ochr dde y dudalen, reit i lawr o dan ‘llefydd diddorol’ mae ‘cofnodion cynt’ – cyfle i ddewis mis o gofnodion. Mae rhai Patagonia i gyd yn ystod misoedd Tachwedd a Rhagfyr 2014 ac Ionawr 2015.

 

 

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 13, 2015

Patagonia 15: Gwrthod Gwenwyn yr Aur

IMG_0380

Yn Esquel, prif dref Cwm Hyfryd, roedden nhw i’w gweld ym mhobman. Ar ffenestri siopa, mewn tai, ac wedi eu peintio’n fawr ar welydd y strydoedd canolog.

P1180136

Yn erbyn mwyngloddio, yn amlwg: ond beth yw’r bygythiad? Mae’r ateb i’w ganfod yn y gofyn byd-eang am aur ac arian. Yn nhalaith Chubut, sy’n cynnwys rhan helaeth o Batagonia gan gynnwys y Dyffryn a Chwm Hyfryd, mae tunnelli lawer o’r ddau yn gorwedd o dan y mynyddoedd a’r paith. Mae deddf rhanbarthol gyfredol yn gwahardd mwyngloddio ‘awyr-agored’ am ei fod yn defnyddio arsenig, gwenwyn cryf a hysbys. Ond rhaid adnewyddu’r ddeddf, ac mae llywodraeth y dalaith yn dod o dan bwysau trwm gan y cwmniau mwynau, y rhan fwyaf ohonynt o Ogledd yr Amerig. Ychydig cyn y Nadolig, er enghraifft, fe gyhoeddwyd ffoto o un o aelodau senedd y dalaith mewn sgwrs neges ar ei ffôn gydag un o’r cwmniau – a hynny yn ystod dadl seneddol!

Ofn yr ymgyrchwyr yw y bydd y gwleidyddion a llywodraethwr y dalaith yn ‘rhannu er mwyn rheoli': yn parhau i wahardd mwyngloddio ym mynyddoedd yr Andes, yn y parciau cenedlaethol, oherwydd yr amgylchedd, ond yn dawel bach yn gadael y drws ar agor i weithgareddau mwyngloddio ar y paith.

Yn y dalaith i’r de o Chubut, Santa Cruz, mae eisoes safle mwyngloddio enfawr gan gwmni Goldcorp yn Cerro Negro (Mynydd Du) yn ymyl tref Perito Moreno.

P1180032

Wrth deithio ar hyd yr enwog Ruta 40 mae clwyd y safle i’w weld; gan ei fod yn dir preifat a ninnau heb yr amser i drefnu ymweliad, ni allaf ddisgrifio’r gwaith yn fanwl  ond mae’n edrych fel twll enfawr, neu gyfres o dyllau. Fel yr wyf i wedi dweud o’r blaen, efallai byddai rhywun yn meddwl nad oes dim ots am y paith, taw dim ond diffeithwch yw e – ond mae anifeiliaid a phlanhigion arbennig iawn yn byw yno. Yn ôl adroddiadau lleol, mae’r gweithwyr hefyd yn cael cam yn Cerro Negro: mae Goldcorp wedi ei ddirwyo miliynau o pesos, a hynny dro ar ôl tro, am fethu â darparu dŵr glân ar gyfer yfed nac ymolchi.

Yng ngorllewin Asturias, ychydig yn nes at gartref bob dydd y blog hwn, mae pethau wedi troi mâs yn wahanol. Yno mae pentrefwyr yn dathlu bod cwmni arall o Ogledd yr Amerig wedi methu yn ei ymgais i ailagor hen fwynglawdd aur Rhufeinaidd. Am resymau amgylcheddol, ac yn enwedig oherwydd yr effaith ar y afonydd,  ni fydd pobl Tapia de Casariego yn gorfod wynebu llygru’u milltir sgwâr. Daeth y penderfyniad ddeuddydd ar ôl dadl senedd Chubut.

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 7, 2015

Patagonia 14: Darn Bach o Hanes

IMG_0385

Yng nghanol tref Esquel yng Nghwm Hyfryd mae siop o fath oedd unwaith yn gyffredin ond sydd yn awr fel darn o hanes byw. Ar gornel Stryd 9 de julio a Stryd 25 de mayo saif Los Vascos. Ac mae mor boblogaidd, pan ddaeth hi’n fwriad gan y perchnogion foderneiddio’r lle, cafwyd deiseb yn ei erbyn. Cafodd honno ei harwyddo gan gannoedd o bobl leol a rhai o dros y ffin yn Chile,  ac fe ollyngwyd y cynllun.

Gellir dweud wrth yr enw nad Cymry a sefydlodd y siop hon, ond pobl o Wlad y Basg. Ond fel hyn oedd y siopa o gyd ers tro, yn gwerthu popeth o edafedd i forthwylion, o hetiau (dewis eang!) i fwyd.

IMG_0381

A does dim cerdded o gwmpas yn codi pethau a mynd i dalu chwaith. Fel hyn mae’n gweithio. Mae tocynnau rhifedig ym mhob un o dair adran y siop (dillad a phethau gwinio/gwau, bwyd, a nwyddau tŷ). Ond nid y tocynnau bregus fel tocynnau raffl sydd i gael mewn rhai siopau modern. Mae’r rhain yn sgwarau o garbord â’r rhif wedi ei nodi yn fras. Cymryd un, a phan ddaw dy dro, ei roi yn ôl i’r gweinydd, sy’n ei gadw fe ar sbeic i gael ei ddefnyddio eto.

Esbonio beth wyt ti eisiau, a mae ef neu hi yn mynd i hôl e. Maen nhw’n gwybod lle mae popeth, ac yn dod â nifer o bethau tebyg iti gael dewis. Os oes rhaid profi dilledyn, mae stafell fechan ar gael, a chloch tu fewn iti alw’r gweinydd yn ôl os bydd angen rhywbeth gwahanol. Wedi gwneud y penderfyniad, bydd hi’n gwneud nodyn, ar bapur, mewn llawysgrif, ac rwyt ti’n mynd â hwnnw at y Caja (Lle Talu). Ac wedi talu, yn mynd at gownter arall i gasglu’r nwyddau. Syml.

Roeddwn yn synnu faint o edafedd, a gwlân, a defnydd, a lliwiau ar gyfer defnydd, oedd yn cael eu gwerthu. Roedd y nwyddau a’r drefn yn f’atgoffa fi o fynd i siop T.P.Hughes yng Nghaerfyrddin pan oeddwn yn groten fach. Ond doedd e ddim i gyd ‘run peth: roedd gan T.P.Hughes rwydwaith o wifrau, yn mynd o bob adran i’r lle talu canolog.  Roedd yr arian, neu’r siec, yn teithio mewn tiwb bach metal, a dim ond pan ddelai’r tiwb yn ôl gyda’r derbynneb y byddet ti’n cael mynd â’r pethau.

Nodyn i’r teithiwr: os am brynu mate (y cwpan a’r dail), neu ddillad gaucho, dyma’r lle i ddod.

 

Older Posts »

Categorïau

Dilyn

Derbyn pob cofnod newydd yn syth i'ch Blwch Derbyn