Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ebrill 27, 2017

Pentref Llosg La Hoya

Ychydig km o gromlech la Chabola de la Hechicera (post cynt) mae olion pentref La Hoya, pentref a losgwyd yn ulw gan ymosodwyr dros 2000 o flynyddoedd yn ôl. Yn ôl y geiriadur, mae dau posibilrwydd i’r enw: naill ai Pant, sydd mor gyffredin yn Gymraeg, neu dir gwastad gyda mynyddoedd naill ochr (pant enfawr, mewn gwirionedd). Yr ail sydd fan hyn ar lan ogleddol Afon Ebro. A’r pwynt yw hyn: fel bydd yn amlwg i’r sawl sydd wedi ymlwybro i ben bryniau lu i weld cestyll cynhanes, ar y tir gwastad mae e, er bod bryn serth o fewn tafliad carreg.

 

Wrth basio tref enwog La Guardia (a sefydlwyd yn ddiweddarach, ac ar ben y bryn), fe welir ar ochr arall yr heol arwydd bach gyda cholofn Rhufeinig wedi’i thorri. Troi fan hyn, ac yn fuan mae arwyddion La Hoya yn ymddangos. Wedyn fe welir maes parcio bach, ac amgueddfa llai fyth sy’n cynnwys rhai o’r creiriau ac arddangosfa o wahanol oesoedd y pentref.

Bron i 4000 o flynyddoedd yn ôl yr ymsefydlodd y bobl gyntaf Geltiberaidd yma i gadw da byw ac i ffermio. Darn o wal allannol yw’r cwbl sydd yn weddill o’r cyfnod cynnar, ond pan aethpwyd ati i gloddio’r mur hwnnw cafwyd cyrn ceirw wedi eu claddu yno o fwriad. Y tŷb yw taw rhywbeth i wneud â chredoau’r bobl ydyn nhw, ac efallai bod yna gysylltiad â’r duw Celtaidd Cernunnos.

Tyfodd y pentref dros y 2000 o flynyddoedd nesaf i fod yn dref o faint sylweddol erbyn rhan olaf Oes yr Haearn, gyda strydoedd eang rhwng tai o gerrig. Adeiladau, dylwn i ddweud, achos o’u maint a’u llun, roedd rhai ohonynt yn siopau ac o leiaf un yn fan gyfarfod neu’n deml. Roedd hefyd mannau agored, efallai i’r da byw, efallai i’r farchnad. Achos y gred yw bod La Hoya wedi ei ddinistrio gan dân ddiwrnod marchnad, gan bobl ddaeth o rywle arall – ond wnaeth ddim gymryd drosodd y safle.

Pan ddechreuwyd ar y gwaith o gloddio modern, h.y. ar ôl amser yr unben Franco, cafwyd hyd i nifer o sgerbydau yn y strydoedd, ond hefyd casgliadau o bethau fel addurniadau personol, a grawn, a nifer o ddarnau carreg wedi eu torri i wneud pwysau graddedig ar gyfer rhyw fath o fantol.

Roeddwn i wastad wedi meddwl am yr ardal hon yn nhermau gwin, ond mae’r gorffennol yn holl-bresennol, ac yn werth chwilio amdano.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ebrill 20, 2017

Cromlechi Dyffryn Ebro

A wyddost ti fod cromlechi yn Sbaen? Dwsenni ohonyn nhw i gyd, o’r de i’r gogledd. Rwy’n dal i chwilio am restr cynhwysfawr. Mae sawl un yn Asturias, y rhan fwyaf tua’r gorllewin, gydag un nodedig yn nhref Cangas de Onis ar odre’r Picos de Europa, ond pan fuom ni am sbel fach yn ardal ogleddol y Rioja – a thros y ffin yn nhalaith Alava – fe’n synnwyd ganddyn nhw. Mae bron bob un ar fryncyn neu grib isel o graig dywodfaen.

20170412_123354

Dolmen (ll. dolmenes) yw’r enw a ddefnyddir yn Sbaeneg, a dyma un o’r enwocaf: Dolmen la Chabola de la Hechicera, Sorginaren Txabola Trikuharria, neu yn Gymraeg Caban y Ddewines. Dyw e ddim yn bell o bentref El Villar, yn agos i’r heol rhwng Haro a Logroño.

Defnyddiwyd dros gyfnod o 2000 o flynyddoedd, hyd at Oes yr Efydd, ac yno fe gladdwyd olion 29 o bobl. Ond roedd hefyd, yn ôl yr arbenigwyr, yn garreg derfyn neu’n arwydd o feddiant i’r tylwyth oedd yn byw yma. Mae’r enw wrth gwrs yn llawr ddiweddarach, ac yn cyfeirio at hen chwedl am wraig oedd yn byw yno rywbryd yn y Canol Oesoedd. Ar godiad gwawr, ar ddygwyl Ioan Sant, byddai hi’n cyhoeddi darogan ar gyfer y flwyddyn i ddod. 24ain o Fehefin yw’r dyddiad, Canol Haf, felly pwy a ŵyr a oedd hi’n glynu at Gristnogaeth neu at yr hen ddefodau.

I ddod: pentref coll La Hoya

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Chwefror 21, 2017

O’r Ardd: Clirio at y Gwanwyn

Mae’n debyg iawn i wanwyn y dyddiau yma ar arfordir Asturias, ond mae pob garddwr yn gwybod na ddaw o ddifri tan y Pasg. Mae’r nosweithiau’n dal yn oer a gwlith yn drwch bob bore. Ond os am fod yn barod at y gwanwyn, rhaid dechrau nawr.

Y peth cyntaf yw clirio pethau sydd wedi marw, neu docio’r rhai sydd wedi mynd rhy fawr, a symud y rhai fyddai’n gwneud yn well yn rhywle arall. Eleni, fwy nag erioed. Mae’r dderwen fytholwyrdd, la encina, yn tyfu fel chwyn yn yr ardal hon ac ar hyd yr arfordir yn gyffredinol. Y gred yw taw un o olion hinsawdd Môr y Canoldir filoedd o flynyddoedd yn ôl ydyn nhw. Ac o’r herwydd, er nad ydynt yn brin, maen nhw’n cael eu diogelu yn gyfreithiol. Rhaid cael caniatad hyd yn oed i docio.

p1200029

Mae’r encina yn tyfu’n uchel iawn ymhen blynyddoedd, ond mae’n dechrau ar ffurf llwyn, a sawl boncyff yn cystadlu a’i gilydd. Mae’r rhai mwyaf ar ein tir ni eisoes yn 6-7m ymhob cyfeiriad, felly roeddem ni am eu tocio rownd y gwaelod fel bod un neu ddau foncyff yn codi i’r awyr.

Roedd hyn yn golygu: mynd i’r swyddfa amaeth leol, trefnu i rywun ddod i weld y coed, aros i’r ddogfen gyrraedd o’r weinyddiaeth amaeth, a threfnu i rywun ddod i wneud y gwaith. Dim ond tan fis Mawrth a roddwyd inni gwblhau’r gwaith, cyn y bydd yr adar yn dechrau nythu. Yn ffodus mae bachan o’r pentref yn gweithio fel torrwr coed ar ei liwt ei hunan, felly daeth ef i docio’r encinas a nifer o goed eraill. Cyll ac ynn, coed afalau a chlesin, mimosa a llawrwydd.

p1200091

Mae tomenni 3m o uchder a mwy ar eu traws yn sychu yn y cae – uffern o goelcerth ar y ffordd!

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 20, 2017

Gardd y Rhyfeddodau

Ganol mis Ionawr, ac mae’r tywydd yn oer, yn heulog a heb ochenaid o wynt. Wythnos ddiwethaf daeth stormydd a glaw mawr. Popeth o fewn 6 diwrnod.

Rhyfeddodau yn y lluarth: neithiwr i swper, ffa llydan ffres. Daeth rhain o blanhigion oedd wedi dod eu hunain rywbryd ar ôl y cynhaeaf ym mis Mehefin. Mae hyn yn digwydd yn aml, ond fel arfer ambell i flodyn yw’r gorau ohoni, dim sôn am ffa o faint arferol ar dy blât.

p1200044

Heno byddwn ni’n bwyta brocoli piws. Mae hwn yn blanhigyn sydd angen blwyddyn i aeddfedu, diolch byth mae gyda ni ddigon o le i adael i’r hunanhadwyd dyfu lle maen nhw’n dewis…fwy neu lai. Dyw brocoli piws y flwyddyn gyfredol ddim yn barod eto, ond mae’r planhigyn ddewisodd ei le â nifer o bennau bach piws.

Rhyfeddodau’r blodau: diolch i’r tirlun a’r garreg galch, mae nifer o lecynnau bach o afael y gwynt a’r glaw, ac yno mae briallu a fioledau yn eu blodau – heb son am yr helianthemum, blodyn yr haul sydd fel arfer yn blodeuo ym mis Gorffennaf.

p1200047

Blodau gwyllt yr ardal yw’r rhain i gydond mae’n dda gen i ddweud bod yr hibiscus, y bougainvillea a’r diascia fach yn dal eu tir os nad yn hapus iawn yn yr oerfel.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Ionawr 6, 2017

Llwyth o Lemwns mewn Byd Anghyfartal

Mae’n fis Ionawr, amser tocio coed. Gwaith sy’n gadael llawer o amser i’r meddwl. Iawn, o bryd i’w gilydd rhaid sefyll yn ôl ac edrych ar y goeden yn ei chrynswth, ond mater o gadw mlaen i dorri brigau unionsyth, neu frigau sy’n anelu am ganol y goeden, yw hi rhan fwyaf.

Rwyf i wedi adrodd llwyddiant anhygoel y lemwns eleni (droeon! sori) ac maen nhw’n dal i aeddfedu. 15kg arall heddiw, law yn llaw â’r tocio roeddwn yn cynaeafu ffrwyth. A’r meddwl? Yn pendroni uwchben anghyfartaledd y byd. Yn bersonol, byddai’n well gen gael 15kg o orennau ym mis Ionawr na mwy o lemwns, ond dyna fe, dyw’r coed oren ddim mor ffrwythlon, maen nhw ar derfyn gogleddol yr ardal lle maen nhw’n gallu tyfu o gwbl.

Digon buan symudodd fy meddwl o’r personol i’r cyffredinol. Wrth dowlu lemwn ar ôl lemwn i’r fasged draddodiadol wedi ei gwneud o bren a phlisgyn castanwydd, roeddwn yn cofio’r flwyddyn gyntaf. Doedd dim basged gen i, dim ond cwdyn plastig. Wyt ti wedi trio erioed towlu lemwn, neu afal o ran hynny, i fewn i gwdyn plastig? Mae’n amhosib, ti’n gorfod cario’r bag lan yr ysgol  a dodi pob ffrwyth i fewn yn garcus.

Arian yw’r gwahaniaeth. Nid fi wnaeth y fasged, ei phrynu wnes i.  Tua’r un maint, a’r un pris, â’r basgedi hynny i fynd â dillad i’r lein. Prynu’r goeden hefyd pan oedd hi’n fach.

Hynny yw, mae digon o arian gyda fi i ddewis sut i’w wario. Yn yr un byd â fi, yr un wlad, mae pobl yn byw heb y dewis hwnnw. Bydd eu dewis nhw rhwng dau beth angenrheidiol – twymo’r tŷ neu fwydo’r plant.

Hawdd imi roi arian at achosion da o bob math: yn hawdd ond yn annigonol. Dim ond drwy newid y drefn y mae gwella pethau. Dim ond drwy weithredu … torfol? na, dyw hynny ddim yn swnio’n iawn…ar y cŷd efallai. Ond yn gryfach na ‘cydweithredu’ .

Rhaid i’r meddwl weithio’n galetach na’r llaw.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Rhagfyr 28, 2016

Deilbridd am ddim

Un o’r pethau hudolus hynny mae garddwyr trefol yn son amdano gyda hiraeth yw deilbridd.

Dau beth sydd eisiau: dail, a lle i’w cadw am flwyddyn neu ragor.

p1190986

Mae cymaint o ddail yn cwympo yn ac o gwmpas ein gardd ni, dyw’r cyntaf ddim yn broblem. Dail y kaki. uchod.  Dail cnau ffrengig, tunelli ohonyn nhw, ac ymysg y cxyntaf i ddisgyn. Dail y coed afalau, hefyd yn domen eithaf mawr pan fyddwch yn cofio bod gyda ni 12 o goed afalau, a hefyd gellyg, eirin a chlesin (cwins). Dail y ffigysbren, yn anferth ac yn teimlo fel lledr pan fon nhw’n las, ond yn pydru’n gynt na dim un arall.

Weithiau bydd cymaint, byddaf yn taenu dail y ffigysbren ar y gwelyau blodau a gadael iddyn nhw ddadwneud eu hunain yn y fan a’r lle. Ond byddaf yn casglu’r gweddill, â rhaca a whilber , ac yn eu cario nhw draw i’r cae.

p1190984

Yno mae gyda fi dau o’r cydau mawr 1m³ maen nhw’n defnyddio i rannu tywod adeiladu. Fedra’i ddim cyfri sawl gwaith bues i nôl a mlaen gyda’r whilber, ond mae’r ddau yn llawn nawr.

Hyd yn hyn rwyf i wedi defnyddio deilbridd blwydd oed ar gyfer gwella pridd yr ardd flodau (sydd yn glaeog), taenu gorchudd i helpu rhag llifogydd/sychder/hirlwm – a gwneud i’r lle edrych yn well ar unwaith pan fydd fisityrs yn dod!

p1190980

Yn y llun yma (ddiwedd tymor i’r hibiscws) mae natur y deilbridd yn amlwg: yn y cornel de-waelod mae peth o’r pridd cyn imi ddodi deilbridd – yn fwy garw, digon o gerrig mân a’r lliw yn oleuach.

Ond os byddaf yn gallu cadw peth am ddwy flynedd, rwy’n darllen y bydd yn bosib ei ddefnyddio ar gyfer hau a phlannu mewn potiau. Dim yn sicr….rwy’n amau bydd hadau chwyn drwyddo…ond gawn ni weld.

 

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Rhagfyr 16, 2016

Lliwiau’r Tir: amryliw

Mae’n ddiwrnod llwyd ym mhobman a gofyn chwilio am oleuni a lliw yn y stordai. Dau beth sydd wedi gwneud yn dda iawn eleni. Y cyntaf yw’r lemwns.

limonero-2016jpg

Llenwais i fasged 15 kilo o’r goeden hon ym mis Hydref. Ac eto ym mis Tachwedd, pan dynnais i’r ffoto hwn. Mae teulu a chyfeillion – a bar y pentre – wedi cael cymaint ag oedden nhw eisiau. Mae dal ffrwyth arni, ond llai o lawer, felly pan ddaw’r stormydd ni fydd yn dioddef gymaint. Mae 2 goeden arall gyda ni, ond hon yw’r seren.

Tarten lemwn, olew lemwn, lemwn wedi ei gadw yn null Moroco – un o’r rysaits cyntaf imi ddodi ar y blog erioed.

Ac edrych ar y lliw, y melyn llachar – ddim yn ddilychwin, dim o gwbl: mae darnau garw a smotiau du. Ond mae’r croen a’r sudd yn well nag unrhyw lemwn siop.

Yn ail, y cnau Ffrengig. 40 kilo eleni, mwy nag erioed o’r blaen a llawer ohonynt yn rhai tew da.

nueces-corredor

Dyma nhw’n sychu ar y corredor bythefnos yn ôl.  Rhan o adeiladwaith traddodiadol tai Asturias yw e, balconi ar gyfer sychu cnau neu ddillad. Fel arfer yn gwynebu’r de. Bydd ffa, ar y llaw arall yn cael eu hongian i’w sychu mewn mannau llai heulog.

Mae rhain erbyn hyn wedi cael dod i mewn i’r stafell sbâr, lle byddan nh’n aros tan fis Mawrth. Erbyn hynny bydd cig y cnau wedi troi o fod yn wlyb i fod yn felys, a dyna pryd mae gwasgu olew

Lliw mêl tu fâs a hufen tu fewn. Po tewa’r cnau, po fwya’r olew. Mae’r gwaith o agor cymaint o gnau yn hir, ond mae werth e am y blas.

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Rhagfyr 1, 2016

Lliwiau’r Môr: llwyd

Weithiau mae’r môr yn llwyd. Ar brynhawn o aeaf, gyda’r cymylau uwchben yn ei efelychu, neu yn ei adlewyrchu, ac yn arbennig ar ddiwrnod pan fydd y gwynt wedi ei ddiffodd gan fympwy’r tywydd. Un lliw sydd ar y môr ar ddiwrnod felly, ond nid yw’n ymddangos yn unlliw. Bydd y patrwm bythgyfnewidiol yn ymestyn o’r llong i’r gorwel. Lliw plwm, lliw toi llechi yn y glaw, lliw llongau rhyfel,

Ar ddiwrnod fel hyn nid oes tonnau. Wrth bwyso ar y rheilen 50m uwchben y dŵr, rhyw lan-a-lawr bach iawn a welaf, a hynny mewn mannau , lleoliadau, gwahaniedig. Bron fel petawn i wedi llwyddo i gofleidio wyneb yr heli â bysedd hir.

Rwyf i wedi bod ar long ar dywydd mawr, storom pan oedd y gwynt yn cyrraedd cryfder 11 a’r tonnau dros 10m o uchder. A hynny ar fwrdd llong lot llai na’r Pont Aven, ac yng nghefnfor y De, rhwng Penrhyn yr Antartig a’r Horn. (Gyda llaw mae enw’r Horn yn dod o’r Sbaeneg horno, ffwrn, ac nid o’r Saesneg horn, corn.)

24 awr y buom yn y storom honno, y rhan fwyaf o’r amser yn gorwedd ar ein gwlau oherwydd dyna’r lle mwyaf cyffyrddus, gydag ochr bren i atal rhywun rhag cwympo mâs. Doedd edrych drwy’r ffenestr o’r fan honno ddim yn syniad da: roedd y golygfa yn newid mor gyflym o lond ffenstr o fôr i lond ffenestr o gymylau, roedd yn ormod i’r ymennydd ei brosesu. Ond o ddringo i’r dec agored, a dal sownd, roedd popeth yn well. Roedd yr ymenydd yn deall y darlun eang a gâi gan y llygaid.

Bues i’n meddwl llawer am y bechgyn oedd yn criwio llongau yn nyddiau hwyliau, ac yn rowndio’r Horn gyda’r ‘rhaffau i gyd yn ffyn o rew’ ond profiad teithiwr yr G21ain ges i.

Fydd y fferi ddim yn hwylio ar ragolygon storom gref. Flynyddoedd yn ôl roedd pethau’n wahanol. Rwy’n cofio prydau bwyd pan oedd rhaid dewis yn ofalus dy foment i fynd at ford y buffet…hynny yw, pan oedd llawr yr ystafell fwyta ar ongl oedd yn gadael dy ford di islaw’r buffet, fel bod rhaid dringo rhiw i gyrraedd y bwyd. Ac aros gyda’r plât llawn nes bod y rhiw yn codi ffordd arall cyn dychwelyd i eistedd.

Nid felly y tro hwn, a diolch byth am hynny. Rwy’n fodlon hepgor haul y gaeaf er mwyn cael noson o gwsg a llong sy’n cyrraedd yn brydlon. Ai dyna beth yw mynd yn hen?

 

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Tachwedd 19, 2016

Hen Feinil

Dyma’r senglau sydd ar gael:
Meic Stevens y Brawd Houdini WEDI MYND!

Meic Stevens Diolch yn Fawr

Tebot Piws Blaenau Ffestiniog

Y Nhw Siwsi

Ac Eraill Nia Ben Aur

Yr Hennessys Lawr ar lan y Môr

Amen Corner Gin House
Y 2 Meic Stevens wedi colli’r cloriau papur mewnol.

Brawd Houdini, Tebot a Siwsi gyda’m henw i ar y clawr (cyfnod rhannu tai gyda lot o bobol oedd hi).

Fedra’i ddim dweud sut cyflwr sydd arnynt, dim modd eu chwarae ar hyn o bryd. Maen nhw’n edrych yn iawn.
Gad neges fel sylw yma, neu drwy gyfrif trydar @cathaguamía

Cyhoeddwyd gan: cathasturias | Hydref 13, 2016

Anthem y Bobl

Roedd clywed Hen Wlad fy Nhadau yn atseinio o gwmpas stadiwm ar ôl stadiwm yn ystod Pencampwriaeth Pêl-Droed Ewrop yr haf yma yn wefreiddiol. Cyn hynny, efallai bod yr hen gân wedi mynd dipyn bach yn ystrydebol, yn swyddogol. Ond yn awr mae wedi ei ailfeddiannu gan y bobl.

Yn Asturias, o fewn y 5 mlynedd diwethaf, mae’r bobl wedi dewis ffordd arall o ddelio ag anthem oedd wedi llugoeri. Cân boblogaidd fu Asturias Patria Querida unwaith, mor boblogaidd fel y cafodd ei dewis yn anthem swyddogol pan sefydlwyd y Gymuned Awtonomaidd yng nghanol yr 80au.

Cân gan gerddor o Gwba, dyn o’r enw Ignacio Piñeiro fu’n flaenllaw ym mynd y rwmba a’r son. Roedd ei dad wedi ymfudo o Astwrias i’r ynys, a’i fam o dras Affricanaidd. Mae’n gân rhamantaidd sy’n sôn am ddringo coeden i pigo blodyn a’r chyflwyno i’r gariadferch ar y balconi. Geiriau na fyddai mewn gwirionedd yn ysbrydoli nac yn corddi neb. (Roedd fersiwn chwyldroadol yn ystod y 30au a Rhyfel Sbaen, ond dwi erioed wedi clywed neb yn ei chanu.)

A phan ddaethom ni yma, dyma fyddai’n cael ei chanu ar ddiwedd fiesta pentrefol: y dawnsio wedi dibennu am 4 neu 5 y bore, a phawb mewn cylch yn canu Asturias Patria Querida. Roedd hi’n sbel cyn imi ddeall taw anthem y dalaith oedd hon.

Ond newid ddaeth, ac anthem answyddogol newydd sydd ar yr hen fynyddoedd hyn. Mae ‘Asturias’ eto’n gân o’r tu fâs, y tro yma gan un o gefndir deheudir Sbaen, Andalusia. Roedd Pedro Garfias eisoes yn llenor cydnabyddedig pan ddechreuodd Rhyfel Sbaen, a bu’n ymladd dros y Weriniaeth. Pan gwympodd Asturias i garfan Franco ym mis Hydref 1937, ysgrifennodd gerdd hir o foliant i’r dalaith, oedd wedi bod yn ysbrydoliaeth i’r chwith ers y Chwyldro dair blynedd ynghynt.

Fe gafodd ei gludo i Mexico ar ddiwedd y rhyfel gyda charcharorion eraill o rengoedd y gweriniaethwyr, ac yno y bu byw a marw. Cadwodd gysylltiad gydag alltudion o Asturias, ac yn aml y byddai’n darllen ei gerdd yn ystod nosweithiau o adloniant. Un a’i glywodd oedd y canwr Victor Manuel, yntau o Asturias. Ac fe wnaeth gymaint o argraff arno iddo fynd ati i roi cerddoriaeth iddi.

a dyma hi: Victor Manuel ei hunan o 1986

Bydd rhaid dychmygu cant o bobl wedi meddwi ar seidr yn canu hon am 5 y bore ar dop eu lleisiau!

Older Posts »

Categorïau